Chiều 6/8, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Các ý kiến tập trung vào việc nhận diện và bảo vệ bản sắc kiến trúc, gắn bảo tồn di sản với cảnh quan; hoàn thiện cơ chế thi tuyển, hành nghề kiến trúc; đồng thời làm rõ điều kiện phân cấp và lộ trình ứng dụng công nghệ BIM, kết nối dữ liệu.
Bảo tồn bản sắc phải gắn với không gian sống và cảnh quan
Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đề nghị dự thảo Luật Kiến trúc cần bảo đảm sự thống nhất với Luật Di sản văn hóa. Theo đó, việc phát triển kiến trúc cần dung hòa giữa các giá trị truyền thống với phong cách hiện đại, đồng thời tiếp thu tinh hoa kiến trúc và kỹ thuật tiên tiến trên thế giới.
Trước thực trạng bê tông hóa tại nhiều khu vực nông thôn, Bộ trưởng đề nghị đánh giá đầy đủ tác động của các quy định mới đối với cảnh quan lịch sử, tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản. Các yếu tố như chiều cao, mật độ xây dựng, khối tích cần được kiểm soát phù hợp, qua đó vừa đáp ứng nhu cầu kiên cố hóa công trình, vừa duy trì đặc trưng kiến trúc của từng vùng miền. Bộ trưởng cũng đề xuất tổ chức thi tuyển đối với các công trình mang tính biểu tượng tại những khu du lịch quốc gia.
Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc – Đoàn TP.HCM cho rằng, việc xác định bản sắc kiến trúc của từng địa phương cần xuất phát từ khảo sát thực tế, đồng thời tiếp thu ý kiến của cộng đồng, chuyên gia và các tổ chức nghề nghiệp. Tiêu chí nhận diện, hình ảnh minh họa và phạm vi áp dụng cũng cần được công khai để người dân và chủ thể liên quan dễ dàng tiếp cận.
Theo đại biểu, không nên áp dụng cứng nhắc một mô hình kiến trúc cho mọi công trình. Việc quy định chặt chẽ về hình thức chỉ nên áp dụng với công trình cần bảo tồn hoặc nằm trong khu vực có yêu cầu quản lý đặc biệt.
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung – Đoàn TP.HCM nhấn mạnh, bản sắc kiến trúc không thể chỉ được đánh giá thông qua hình thái công trình, chiều cao, mật độ hay màu sắc. Quan trọng hơn là công trình đó đóng góp như thế nào cho đô thị. Vì vậy, quản lý kiến trúc cần đặt trong mối quan hệ với chất lượng cảnh quan, không gian công cộng, giao thông và lợi ích của cộng đồng, đồng thời không làm ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền phát triển chính đáng của chủ sở hữu và nhà đầu tư.
Nhiều ý kiến cũng đề xuất xây dựng cơ chế phối hợp giữa các địa phương, đặc biệt ở phạm vi liên tỉnh, liên vùng, nhằm hạn chế tình trạng không gian văn hóa bị chia cắt bởi ranh giới hành chính.
Các đại biểu kiến nghị cụ thể hóa tiêu chí nhận diện kiến trúc truyền thống, kiến trúc của cộng đồng dân tộc thiểu số; tăng cường tham vấn cộng đồng đối với những công trình có ảnh hưởng lớn đến cảnh quan và không gian văn hóa. Khái niệm bản sắc cũng được đề xuất mở rộng từ từng công trình sang quần thể, cụm công trình, làng cổ, phố cổ và các giá trị di sản phi vật thể liên quan.
Bên cạnh bảo tồn, một số ý kiến đề nghị bổ sung cơ chế phục hồi đối với những công trình có giá trị nhưng chưa được xếp hạng di tích; đồng thời khuyến khích sử dụng vật liệu xanh và bảo đảm khả năng tiếp cận công trình đối với các nhóm yếu thế.
Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú – Đoàn Nghệ An cho rằng bản sắc không chỉ hiện diện trong hình thức kiến trúc mà còn nằm ở cấu trúc không gian sống, mối quan hệ giữa công trình với cộng đồng, sinh kế và ký ức đô thị.
Đại biểu Phạm Nam Tiến – Đoàn Lâm Đồng đề nghị chú trọng bảo vệ cảnh quan văn hóa, lịch sử tại khu vực nông thôn và công khai danh mục các công trình có giá trị để cộng đồng có thể tham gia giám sát.
Trong khi đó, đại biểu Y Bhen Kđoh – Đoàn Đắk Lắk lưu ý bản sắc Tây Nguyên được tạo nên bởi tổng thể làng, buôn, bến nước, cảnh quan, lễ hội và sinh kế. Nếu chỉ bảo tồn hình thức công trình nhưng làm mất đi không gian văn hóa đang tồn tại thì chưa thể xem là bảo tồn đầy đủ bản sắc.
Trao đổi về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết dự thảo đã phân định phạm vi điều chỉnh giữa Luật Kiến trúc và Luật Di sản văn hóa nhằm hạn chế chồng chéo. Theo đó, các di tích đã được xếp hạng hoặc kiểm kê sẽ thực hiện quản lý theo Luật Di sản văn hóa, trong khi Luật Kiến trúc tập trung vào khối tích, không gian và hình ảnh kiến trúc.
Tại các vùng bảo vệ, vùng đệm và khu vực cảnh quan, những yếu tố như hình thái, chiều cao, mật độ, màu sắc, mặt đứng sẽ được kiểm soát theo quy hoạch. Quá trình này cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa, cơ quan chuyên môn, chuyên gia, chính quyền và cộng đồng.
Thi tuyển kiến trúc cần minh bạch và phù hợp từng loại công trình
Cơ chế thi tuyển kiến trúc cũng nhận được nhiều ý kiến góp ý. Các đại biểu cho rằng việc thi tuyển cần căn cứ vào tính chất, quy mô, cấp công trình, vị trí và mức độ tác động đối với xã hội, thay vì áp dụng một cách đồng loạt.
Đại biểu Võ Hoàng Ngân – Đoàn TP.HCM đề nghị những công trình cấp I, cấp đặc biệt hoặc đóng vai trò điểm nhấn kiến trúc cần thực hiện thi tuyển, không phụ thuộc nguồn vốn công hay tư. Đồng thời, thủ tục tổ chức thi tuyển cần được đơn giản hóa để hạn chế kéo dài thời gian thực hiện dự án.
Một số đại biểu đề nghị luật cần xây dựng tiêu chí cụ thể để xác định công trình biểu tượng, công trình quan trọng và công trình điểm nhấn. Đối với các công trình thuộc diện bắt buộc, cần quy định rõ trách nhiệm tổ chức thi tuyển, địa điểm, thời gian công khai thông tin và kết quả. Các công trình quốc phòng, an ninh có yêu cầu bảo mật nhà nước cần được xem xét miễn thi tuyển.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng đồng tình với quan điểm công trình biểu tượng, điểm nhấn hoặc có ý nghĩa quan trọng cần được tuyển chọn phương án, không phân biệt nguồn vốn. Việc miễn thi tuyển đối với một số công trình đặc thù thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh cũng được đánh giá là phù hợp.
Một số ý kiến khác đề nghị hội đồng thi tuyển đối với các công trình văn hóa cấp quốc gia nên có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý văn hóa và chuyên gia nghệ thuật. Cơ chế này được kỳ vọng nâng cao chất lượng phương án, đồng thời khắc phục tình trạng thủ tục thi tuyển kéo dài gây ảnh hưởng tiến độ dự án.
Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết dự thảo theo hướng thu hẹp phạm vi công trình bắt buộc thi tuyển nhưng vẫn đặt yêu cầu bảo đảm chất lượng. Đối với vốn công, những công trình công cộng đặc biệt, công trình biểu tượng văn hóa, lịch sử hoặc điểm nhấn đô thị phải thực hiện tuyển chọn phương án.
Với công trình sử dụng vốn ngoài công, chủ đầu tư có thể lựa chọn thi tuyển hoặc tuyển chọn phương án. Tuy nhiên, phương án vẫn phải được hội đồng đánh giá và tuân thủ quy hoạch, thiết kế đô thị, quy chế quản lý kiến trúc, không để chủ đầu tư tự quyết định một cách tùy tiện.
Liên quan đến quyền tác giả, đại biểu Đoàn Hùng Vũ – Đoàn Đồng Tháp đề nghị chủ đầu tư và hội đồng thi tuyển phải có trách nhiệm bảo mật, bảo hộ bản quyền đối với các phương án không được lựa chọn. Trường hợp sử dụng ý tưởng của phương án khác cần có sự đồng ý bằng văn bản và thực hiện nghĩa vụ trả tác quyền.
Đại biểu cũng đề nghị dự thảo làm rõ vấn đề quyền tác giả khi sử dụng AI trong hoạt động kiến trúc, đặc biệt là mức độ sáng tạo của con người và trách nhiệm pháp lý của kiến trúc sư.
Về điều kiện hành nghề, đại biểu Lê Thị Thanh Lam – Đoàn TP Cần Thơ đề nghị xác định rõ phạm vi công việc tương ứng với từng chuyên ngành. Một số đại biểu cho rằng vẫn cần duy trì cơ chế sát hạch và chứng chỉ hành nghề để kiểm soát năng lực chuyên môn.
Tuy nhiên, thay vì quy định cứng thời hạn chứng chỉ là 10 năm, có thể quản lý hiệu lực dựa trên quá trình cập nhật kiến thức, phát triển nghề nghiệp và cơ chế thu hồi khi người hành nghề vi phạm. Chứng chỉ chỉ nên bắt buộc đối với người chủ trì những công việc mà pháp luật quy định phải có chứng chỉ.
Các đại biểu cũng ủng hộ việc giao tổ chức xã hội – nghề nghiệp tham gia cấp chứng chỉ, song cần thiết lập cơ chế giám sát để bảo đảm chất lượng và tính minh bạch.
Phân cấp phải đi cùng năng lực thực thi
Đối với vấn đề phân cấp quản lý kiến trúc, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đề nghị chỉ giao cho cấp xã lập và ban hành quy chế quản lý kiến trúc khi địa phương có đủ nhân lực chuyên môn, kinh phí và hệ thống dữ liệu cần thiết. Trước khi được ban hành, quy chế nên được cơ quan cấp tỉnh thẩm định.
Đại biểu Lê Thành Đông – Đoàn Hà Tĩnh đề nghị dự thảo có cách tiếp cận riêng đối với khu vực đô thị và nông thôn trong trường hợp cùng nằm trên địa bàn một xã hoặc đặc khu.
Theo đại biểu Y Bhen Kđoh, cấp xã có thể đảm nhận việc tổ chức, lấy ý kiến và triển khai, nhưng cấp tỉnh cần thực hiện vai trò thẩm định. Việc phân cấp cho cấp xã không nên áp dụng với các khu vực liên xã, không gian văn hóa đặc thù hoặc khu vực có cảnh quan quan trọng.
Một số đại biểu đề nghị điều kiện để phân cấp phải được quy định cụ thể, bao gồm tổ chức bộ máy, nhân lực, kinh phí, dữ liệu, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật. Trường hợp ủy quyền cũng cần xác định rõ nội dung, phạm vi, thời hạn và trách nhiệm của từng bên.
Bên cạnh đó, cần xây dựng bộ tiêu chí chung nhưng phân biệt rõ thẩm quyền trong từng công đoạn như lập, điều chỉnh và ban hành quy chế quản lý kiến trúc, bởi mỗi hoạt động có tính chất pháp lý khác nhau.
Giải trình về nội dung này, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết dự thảo không yêu cầu tất cả xã, phường đều phải xây dựng một quy chế quản lý kiến trúc riêng.
Đối với khu vực đô thị, UBND cấp tỉnh sẽ chủ trì thông qua cơ quan chuyên môn về xây dựng. Tại khu vực nông thôn, chỉ những xã có tính chất đặc thù hoặc được định hướng phát triển đô thị mới cần xây dựng quy chế riêng. Các địa bàn còn lại có thể tích hợp nội dung quản lý kiến trúc vào quy hoạch chung của xã.
Các quy chế phải bảo đảm phù hợp với quy hoạch, tiêu chuẩn, đặc điểm bản sắc địa phương và được tổ chức lấy ý kiến rộng rãi trước khi ban hành.
BIM cần triển khai theo quy mô, tránh tạo thêm gánh nặng
Về mô hình thông tin công trình BIM, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đề nghị chỉ áp dụng bắt buộc đối với những công trình có quy mô lớn hoặc yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Với công trình nhỏ, sửa chữa hoặc cải tạo quy mô hạn chế, BIM nên được khuyến khích thay vì bắt buộc.
Đại biểu Lê Thị Thanh Lam cũng đề nghị xác định cụ thể đối tượng hoặc ngưỡng áp dụng BIM nhằm tránh phát sinh thêm chi phí và thủ tục cho các dự án nhỏ, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa.
Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú – Đoàn Nghệ An đánh giá BIM là hướng đi phù hợp với quá trình chuyển đổi số của ngành xây dựng, nhưng không nên triển khai đồng loạt. Việc áp dụng cần dựa trên quy mô, nguồn vốn, cấp công trình, mức độ phức tạp và điều kiện thực tế của từng địa phương.
Dự thảo cũng cần có quy định chuyển tiếp để không gây xáo trộn đối với những dự án đang được thiết kế theo phương pháp truyền thống. Đồng thời, Nhà nước cần chuẩn bị hệ thống dữ liệu tiêu chuẩn, nền tảng tiếp nhận và hệ thống xử lý đồng bộ trước khi mở rộng áp dụng.
Ở chiều ngược lại, đại biểu Vũ Ngọc Lâm – Đoàn Quảng Ninh ủng hộ việc đưa BIM vào quản lý công trình. Theo đại biểu, BIM không đơn thuần là một phần mềm phục vụ thiết kế mà còn là hệ thống quản lý dữ liệu xuyên suốt vòng đời dự án, hỗ trợ hiệu quả cho vận hành, cải tạo và sửa chữa công trình.
Đối với cơ sở dữ liệu hành nghề, đại biểu Lê Thành Đông đề nghị kết nối dữ liệu về kiến trúc sư và năng lực hành nghề với các hệ thống lựa chọn nhà thầu, quản lý dự án. Việc liên thông này có thể giúp xác thực năng lực, chứng chỉ, giảm thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch.
Một số đại biểu đề xuất cơ sở dữ liệu năng lực hành nghề cần thể hiện các thông tin như nhân thân, chứng chỉ, tiêu chuẩn năng lực, phạm vi hành nghề và kinh nghiệm thực hiện công trình. Dữ liệu nên được công khai ở mức phù hợp, vừa bảo đảm quyền tra cứu của người dân và chủ đầu tư, vừa đáp ứng yêu cầu bảo vệ thông tin cá nhân.
Nhìn chung, các đại biểu thống nhất với định hướng tăng cường phân cấp, thúc đẩy chuyển đổi số và cải cách thủ tục trong quản lý kiến trúc. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cần gắn với điều kiện cụ thể về nhân lực, nguồn lực, dữ liệu, hạ tầng và trách nhiệm của từng cấp quản lý.
Việc sửa đổi Luật Kiến trúc vì vậy không chỉ hướng tới tháo gỡ thủ tục mà còn phải tạo cơ sở để nâng cao chất lượng công trình, bảo vệ cảnh quan và bản sắc văn hóa. Đồng thời, các quy định mới cần tạo môi trường thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp, giới kiến trúc sư và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.