Việc thị trường carbon Việt Nam từng bước kết nối với các sàn giao dịch quốc tế mở ra cơ hội tạo thêm nguồn thu cho nền kinh tế. Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích trước mắt, nhiều chuyên gia cho rằng việc bán quá nhiều tín chỉ carbon ra nước ngoài có thể khiến Việt Nam đánh mất nguồn lực quan trọng để thực hiện các cam kết giảm phát thải trong tương lai.
Thị trường tín chỉ carbon mở ra dư địa tăng trưởng mới
Ngày 29/6, Sàn giao dịch Carbon Việt Nam chính thức vận hành, đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình hình thành thị trường carbon trong nước. Theo lộ trình, sàn sẽ từng bước kết nối với các thị trường carbon khu vực và quốc tế, tạo điều kiện để các doanh nghiệp tham gia giao dịch xuyên biên giới.
Các nghiên cứu hiện nay đánh giá Việt Nam sở hữu nguồn cung tín chỉ carbon khá lớn, dao động khoảng 40-80 triệu tín chỉ mỗi năm. Đến năm 2050, con số này có thể đạt khoảng 103 triệu tín chỉ, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có tiềm năng cung ứng tín chỉ carbon hàng đầu Đông Nam Á.
Nguồn cung dồi dào đồng nghĩa với cơ hội tạo thêm doanh thu đáng kể khi nhu cầu bù đắp phát thải trên thế giới tiếp tục gia tăng.
Giá tín chỉ carbon được dự báo tiếp tục tăng
Trong những năm gần đây, giá tín chỉ carbon trên thế giới liên tục đi lên khi các quốc gia siết chặt mục tiêu giảm phát thải.
Trước đó, Việt Nam từng chuyển nhượng tín chỉ carbon rừng cho đối tác quốc tế thông qua Ngân hàng Thế giới với mức khoảng 5 USD cho mỗi tấn CO₂ được giảm phát thải.
So với nhiều thị trường khác, mức giá này vẫn còn khá thấp. Hiện nay:
- Thị trường châu Âu giao dịch khoảng 70-90 USD/tấn CO₂.
- Trung Quốc dao động khoảng 10-13 USD/tấn CO₂.
- Giá carbon trung bình toàn cầu đã tăng hơn gấp đôi trong khoảng 10 năm qua, từ khoảng 10 USD lên gần 21 USD/tấn CO₂.
Xu hướng chuyển đổi xanh và mục tiêu trung hòa carbon của nhiều quốc gia khiến giới chuyên gia nhận định giá tín chỉ carbon sẽ còn duy trì ở mức cao trong những năm tới.
Không nên xem tín chỉ carbon chỉ là nguồn thu ngắn hạn
Dù việc bán tín chỉ carbon mang lại nguồn ngoại tệ hấp dẫn, nhiều chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần có chiến lược dài hạn thay vì xuất khẩu ồ ạt.
Theo bà Nguyễn Hồng Loan, Giám đốc GreenCIC, khi tín chỉ carbon được chuyển nhượng ra quốc tế, quyền ghi nhận lượng phát thải đã giảm cũng sẽ thuộc về bên mua. Điều này đồng nghĩa Việt Nam không còn được sử dụng phần giảm phát thải đó để tính vào mục tiêu đóng góp quốc gia tự quyết (NDC).
Nếu bán quá nhiều tín chỉ, khả năng hoàn thành các cam kết giảm phát thải trong tương lai sẽ gặp nhiều áp lực hơn.
Mức bán khoảng 50% được đánh giá hợp lý
Để đánh giá tác động của hoạt động xuất khẩu tín chỉ carbon, nhóm nghiên cứu GreenCIC đã xây dựng nhiều kịch bản với các giới hạn chuyển nhượng khác nhau gồm 50%, 70% và 90% tổng lượng tín chỉ tạo ra.
Kết quả cho thấy phương án giới hạn khoảng 50% được xem là cân bằng hơn cả, vừa tạo nguồn thu từ thị trường quốc tế, vừa giữ lại lượng tín chỉ cần thiết để phục vụ mục tiêu giảm phát thải trong nước.
Khuyến nghị này xuất phát từ thực tế Việt Nam đang đặt mục tiêu cắt giảm phát thải ở mức khá cao trong những thập kỷ tới.
Nguy cơ phải mua lại tín chỉ carbon với giá cao
Một trong những rủi ro được nhiều chuyên gia nhắc đến là khả năng Việt Nam sẽ phải mua lại tín chỉ carbon trong tương lai với chi phí lớn hơn nhiều so với giá bán hiện nay.
Nếu hiện tại tín chỉ được bán ra ở mức khoảng 20-50 USD mỗi tấn CO₂ nhưng vài năm tới giá tiếp tục tăng mạnh, doanh nghiệp trong nước có thể phải chi khoản tiền lớn để mua tín chỉ phục vụ nghĩa vụ phát thải.
Điều này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam khi cơ chế định giá carbon ngày càng phổ biến trên toàn cầu.
Doanh nghiệp đã bắt đầu chuẩn bị nhu cầu tín chỉ carbon
Khoảng hai đến ba năm gần đây, nhiều doanh nghiệp lớn đã triển khai kiểm kê khí nhà kính nhằm xác định lượng phát thải và nhu cầu sử dụng tín chỉ carbon trong tương lai.
Một số đơn vị cũng đang nghiên cứu phương án tích lũy hoặc chuẩn bị nguồn tín chỉ để chủ động đáp ứng các quy định mới khi thị trường carbon vận hành đầy đủ.
Điều này cho thấy nhu cầu sử dụng tín chỉ carbon trong nước sẽ ngày càng tăng, thay vì chỉ phục vụ hoạt động xuất khẩu.
Việt Nam đang hoàn thiện khung pháp lý
Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định việc chuyển nhượng tín chỉ carbon ra thị trường quốc tế. Văn bản này dự kiến sẽ được trình Chính phủ trong thời gian tới nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động giao dịch xuyên biên giới.
Việc ban hành cơ chế quản lý được kỳ vọng sẽ giúp cân bằng giữa mục tiêu phát triển thị trường carbon, thu hút nguồn lực tài chính và đảm bảo thực hiện các cam kết giảm phát thải quốc gia.
Sàn giao dịch Carbon Việt Nam đang mua bán những gì?
Sàn giao dịch Carbon Việt Nam hiện giao dịch hai loại tài sản chính gồm:
- Hạn ngạch phát thải khí nhà kính: quyền phát thải tương ứng 1 tấn CO₂ do Nhà nước phân bổ cho các đơn vị thuộc diện quản lý.
- Tín chỉ carbon: chứng nhận xác nhận đã cắt giảm hoặc hấp thụ thành công 1 tấn CO₂ sau khi được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
Trong phiên giao dịch đầu tiên, hạn ngạch phát thải được chào bán với mức khoảng 130.000-136.000 đồng mỗi tấn CO₂, tương đương khoảng 5 USD. Riêng tín chỉ carbon vẫn chưa có giá tham chiếu do chưa phát sinh giao dịch từ phía doanh nghiệp.
Hiện Việt Nam là quốc gia thứ ba tại Đông Nam Á và thứ bảy tại châu Á vận hành sàn giao dịch carbon, tạo nền tảng để phát triển thị trường carbon theo hướng minh bạch và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.