Khi Smiljan Radić được xướng tên cho Giải Pritzker Architecture Prize 2026 – giải thưởng thường được ví như “Nobel của kiến trúc”, giới chuyên môn lập tức tìm kiếm một hệ tư tưởng lớn phía sau các công trình của ông. Báo chí quốc tế ca ngợi sự “nguyên bản cực đoan”, vẻ mong manh nhưng giàu nội lực trong những cấu trúc được đặt nhẹ lên cảnh quan tự nhiên. Thế nhưng, giữa lúc thế giới cố gắng đọc ra “thông điệp” từ kiến trúc của mình, Radić lại đáp lại bằng một câu ngắn gọn: “There is no message” – “Không có thông điệp nào cả”.
Chính sự phủ nhận ấy lại tạo nên nghịch lý hấp dẫn nhất quanh giải thưởng năm nay. Một giải thưởng vốn tôn vinh những đóng góp sâu sắc cho nhân loại cuối cùng lại thuộc về một kiến trúc sư không xây dựng sự nghiệp bằng các tuyên ngôn xã hội hay khát vọng “cứu thế”. Với Radić, kiến trúc dường như chỉ bắt đầu từ sự tò mò cá nhân: vật liệu sẽ phản ứng ra sao, không gian sẽ thay đổi con người thế nào, và công trình có thể tồn tại nhẹ nhàng đến mức nào trong tự nhiên.
Ông từng nói mục tiêu cuối cùng của mình là sự khổ hạnh trong kiến trúc: loại bỏ mọi thứ dư thừa để công trình chỉ còn lại phần cốt lõi. Triết lý ấy không xuất hiện dưới dạng khẩu hiệu, mà âm thầm hiện diện trong từng khối đá thô, từng lớp vỏ mỏng và từng khoảng trống mà ông để lại cho thiên nhiên hoàn thiện nốt phần còn lại.
Khi giải thưởng dành cho “nhân loại” gặp một kiến trúc sư không thích diễn ngôn
Từ khi ra đời năm 1979, giải Pritzker Architecture Prize luôn vượt ra ngoài câu chuyện hình thức. Nhiều chủ nhân của giải thưởng này được ghi nhận vì những lý tưởng xã hội rõ rệt: Alejandro Aravena với kiến trúc nhà ở cộng đồng; Riken Yamamoto chú trọng trải nghiệm người dùng; hay bộ đôi Anne Lacaton và Jean-Philippe Vassal nổi tiếng với quan điểm “không phá bỏ”.
Ngay cả Liu Jiakun – chủ nhân Pritzker 2025 cũng được ca ngợi nhờ khả năng kết nối cộng đồng và tái hiện đời sống thường nhật thông qua kiến trúc.
Radić lại đi theo hướng hoàn toàn khác. Ông không bước ra từ những văn phòng thiết kế hào nhoáng hay các trường phái lý thuyết nổi tiếng. Công trình đầu tiên ông tự xây – Casa Chica đơn giản chỉ là nơi để ở, để thử nghiệm và để sống. Không manifesto. Không tuyên ngôn. Không tham vọng trở thành biểu tượng.
Ông từng nói mình đã “lãng phí thời gian để quan sát thế giới”. Trong bối cảnh nhiều kiến trúc sư trẻ bị thúc ép phải có “tầm nhìn toàn cầu” ngay từ đầu sự nghiệp, cách tiếp cận của Radić gần như đi ngược hoàn toàn dòng chảy thời đại. Và chính điều đó khiến chiến thắng của ông trở nên đặc biệt: hệ thống giải thưởng lớn nhất ngành kiến trúc đã lựa chọn một người không cố gắng biến bản thân thành biểu tượng.
Chile – vị trí “ngoại vi” giúp Radić thoát khỏi áp lực toàn cầu
Một trong những lý do khiến Radić giữ được sự tự do hiếm có nằm ở nơi ông chọn để sống và làm việc. Với ông, Chile không phải vùng ven bất lợi của thế giới kiến trúc, mà là không gian cho phép mình thoát khỏi áp lực cạnh tranh của các trung tâm như New York, London hay Tokyo.
Radić từng nhắc đến quan niệm của Joseph Brodsky: “Ngoại vi không phải nơi thế giới kết thúc, mà là nơi nó lắng xuống”. Chính vị trí ấy giúp ông tránh được nhu cầu phải liên tục phát ngôn, chứng minh hay dẫn dắt thời đại.
Trong khi nhiều kiến trúc sư cố trở thành “master”, Radić lại chọn vai trò của một “guest” – một vị khách sống khiêm tốn giữa cảnh quan. Công trình của ông không áp đặt lên thiên nhiên mà tìm cách cùng tồn tại với nó.
Cách ông vận hành sự nghiệp cũng phản ánh điều đó. Radić làm việc chậm, giữ quy mô vừa phải và tránh nhịp sản xuất công nghiệp của các “starchitect” đương đại. Mỗi dự án giống một cuộc đối thoại riêng tư hơn là màn trình diễn dành cho thị trường.
Ba công trình cho thấy kiến trúc của Radić luôn học cách “rời đi”
Casa Chica – ngôi nhà được xây để chấp nhận biến mất
Casa Chica là công trình nhỏ Radić tự xây cùng người bạn đời – nhà điêu khắc Marcela Correa. Nó được tạo nên từ đá granite thô và kính tái chế, nằm lặng dưới chân dãy Andes.
Điều đáng chú ý là sau nhiều năm, họ bỏ lại ngôi nhà ấy. Radić kể thiên nhiên nhanh chóng nuốt chửng nó chỉ sau một thời gian ngắn không có người ở. Nhưng ông không xem đó là thất bại. Trái lại, ông tưởng tượng phần tàn tích sẽ trở thành một giếng nước phản chiếu núi tuyết.
Casa Chica cho thấy một quan niệm hiếm gặp: công trình không nhất thiết phải chống lại thời gian. Nó có thể được xây nên để rồi biến mất một cách tự nhiên.
Vik Winery – kiến trúc như một vị khách đi ngang qua cảnh quan
Vik Winery hiện lên như một mái vòm bằng đá bazan nằm giữa thung lũng Millahue. Công trình không tìm cách áp đảo thiên nhiên mà hiện diện như một phần tạm thời của địa hình.
Radić từng gọi nó là “một vị khách”. Đó là ý niệm quan trọng trong kiến trúc của ông: công trình nên bước vào cảnh quan với thái độ khiêm nhường, không để lại vết cắt quá mạnh lên nơi mình tồn tại.
Phần lớn khu sản xuất được đặt dưới lòng đất nhằm giảm tác động lên địa hình. Mái titanium màu đồng vừa mang tính biểu tượng vừa hoạt động như lớp chuyển tiếp mềm giữa kiến trúc và tự nhiên.
Teatro Regional del Biobío – vẻ mong manh che giấu sức chịu đựng
Sau trận động đất năm 2010 tại Concepción, thành phố cần một công trình biểu tượng cho sự bền vững. Nhưng với Teatro Regional del Biobío, Radić không chọn ngôn ngữ đồ sộ thường thấy.
Ông tạo nên một khối kiến trúc giống chiếc lều khổng lồ phủ lớp màng PTFE mỏng. Ban đêm, ánh sáng xuyên qua lớp vỏ khiến toàn bộ công trình giống một chiếc đèn lồng bên bờ sông.
Bên trong vẻ ngoài mong manh ấy lại là hệ kết cấu bê tông cực kỳ chắc chắn, đủ khả năng chống động đất mạnh. Radić cố tình tạo nên sự tương phản giữa cảm giác tạm thời và bản chất bền vững, như thể muốn nhắc rằng mọi thứ cuối cùng rồi cũng sẽ thay đổi.
Marcela Correa – mảnh ghép ít được nhắc tới trong ngôn ngữ kiến trúc của Radić
Nhiều bài viết về Radić thường chỉ nhắc đến Marcela Correa như một thông tin bên lề, nhưng thực tế bà là cộng sự quan trọng bậc nhất trong sự nghiệp của ông.
Nếu Radić mang đến cấu trúc không gian, Correa đem vào đó cảm giác vật chất và chất thơ của điêu khắc. Những khối đá, bề mặt thô ráp hay sự đối thoại trực tiếp với tự nhiên trong các công trình của Radić đều mang dấu ấn từ mối cộng sinh sáng tạo này.
Thay vì cố kiểm soát vật liệu tuyệt đối như nhiều kiến trúc sư khác, họ để vật liệu tự bộc lộ đặc tính riêng. Đá vẫn là đá. Bê tông vẫn giữ vẻ thô mộc. Kim loại được phép oxy hóa theo thời gian. Kiến trúc không còn là hành động áp đặt mà trở thành quá trình lắng nghe.
Có lẽ đây mới là “thông điệp” sâu xa nhất trong công việc của Radić: xóa nhòa ranh giới giữa kiến trúc, điêu khắc và cảnh quan để tạo nên những công trình sống cùng thời gian thay vì chống lại nó.
Kiến trúc ngoài mọi tuyên ngôn
Điều khiến Smiljan Radić trở nên đặc biệt không nằm ở việc ông phủ nhận thông điệp, mà ở chỗ sự phủ nhận ấy lại trở thành một tuyên bố mạnh mẽ của thời đại.
Trong bối cảnh mọi công trình đều cần “ý nghĩa”, mọi kiến trúc sư đều phải có “sứ mệnh”, Radić xuất hiện như một lời nhắc rằng kiến trúc đôi khi chỉ cần xuất phát từ sự quan sát chân thành và niềm say mê vật liệu thuần túy.
Chiến thắng của ông cũng cho thấy sự thay đổi trong cách thế giới đánh giá kiến trúc. Thay vì tìm kiếm những “người hùng cứu thế”, giới chuyên môn bắt đầu chú ý nhiều hơn tới sự trung thực nghề nghiệp, khả năng lắng nghe cảnh quan và thái độ khiêm nhường trước tự nhiên.
“Không có thông điệp” vì thế lại trở thành một thông điệp rất lớn. Nó nói về tự do sáng tạo, về quyền được làm nghề mà không cần gánh trên vai những tuyên ngôn khổng lồ. Và có lẽ, trong một thời đại quá nhiều tiếng ồn, điều kiến trúc cần nhất đôi khi chỉ là tạo ra một khoảng lặng đủ sâu để con người nhìn lại chính mình.